3 november 2026·Strafrecht
Menselijke levensregie uit het strafrecht – niet meer dan natuurlijk
Rudi Holzhauer · 7 minuten lezen
Recent is er een wetsvoorstel ingediend om abortus uit het strafrecht te halen. Ook euthanasie verlenen zit in dat strafrecht. Wat doet het daar? Religieuze normen geïncorporeerd in het recht? Willen we dat? De vraag stellen is haar beantwoorden. Al zijn nuances altijd op hun plaats.
Inleiding – de parallellen tussen regie over het levensbegin en over het levenseinde
Alle drie de Abrahamitische religies zijn religies van liefde. Zeggen ze zelf. Maar dat is een liefde die wel normatief wordt uitgelegd. Als liefde tussen een man en een vrouw. Als liefde binnen de eigen religie.
En wat zegt die “liefde” over abortus en euthanasie? Daarover is ze negatief. Er is maar Eén die over Het Leven beschikt, en dat is JHWH/God/Allah. Van daaruit hebben religieus georiënteerde mensen zich altijd verzet tegen menselijke ingrepen in dat leven. Niet de mens, maar Hij heeft de regie.
We zien nu steeds meer een veranderend, menselijker denken over regie bij levensbegin en levenseinde. Er ligt nu (weer) een concreet wetsvoorstel om abortus uit het Wetboek van Strafrecht te halen. En er ligt een burgerinitiatief om voor euthanasie hetzelfde te doen. Twee routes om menselijk leven te beëindigen, in handen van de mens zelf.
De oude situatie en de beïnvloeding van ons recht hebben een sterk “das war einmal”-karakter. Het mag ons bevreemden dat een relatief kleine minderheid vanuit een zeer subjectieve overtuiging (het geloof in iets hogers) de rechtssituatie voor iedereen in een land dwingend wil beïnvloeden. Hard gezegd: dat is te zot voor woorden.
Laat iedereen zijn of haar eigen leven leiden. En niet lijden. In liefde en in vrede. En in samen-leven. Wie niet in een Ene, gepersonifieerde Entiteit wil geloven, is net zo normaal en respectabel als wie dat wel wil. Maar leg anderen niets op! Laat iedereen vrij. Andermans of andervrouws leven is niet van jou!
Voordat ik beide kantelinitiatieven kort bespreek, zeg ik iets over het verschil dat opname in het strafrecht maakt. Indachtig Johnny Cash in 1969: San Quentin, what good do you think you do? Wat voegt strafrecht toe aan de normering van ons gedrag? Er is van oudsher een (wetenschappelijke) stroming, het abolitionisme, die het strafrecht helemaal wil afschaffen, met allerlei alternatieven om het vreedzaam samenleven te bewaken. Aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam was Louk Hulsman daar een voorvechter van. Ik werd bijna een van zijn medewerkers, maar die bal rolde anders. Mooi is dat je nu bij beide voorstellen tot wetswijziging hoort dat “het in de praktijk niet veel zal veranderen”. Inderdaad. De normen blijven gewoon bestaan. Bescherm elk leven binnen de kaders van de levende personen zelf. Als iemand zelf niet meer wil of kan, respecteer dat dan. Zonder ook maar iets af te doen aan de (mede)menselijkheid, de zorgvuldigheid en de barmhartigheid. Dat laatste criterium kun je religieuzen voorhouden. U wilt toch ook barmhartig zijn? Staat dat niet ook in uw Heilige Tekst? En wat houdt dat dan in, tegenover uw niet-gelovige medemens? Die niet van een nieuw mens wil bevallen, of die niet meer verder wil leven? Waar is uw barmhartigheid? Die vraag kan ook altijd aan de betrokken medici worden gesteld, met een verwijzing naar hun artseneed: respect voor het leven, waarbij het verbod op abortus provocatus en euthanasie sinds 2010 (KNMG en VSNU) niet meer is opgenomen. Das war einmal: de oude eed van Hippocrates (die het Nederlands Artsenverbond overigens nog wel hanteert).
Zorgvuldigheid kun je inhoudelijk en formeel waarborgen. Inhoudelijk loop je het risico dat “iemand anders” zich ermee gaat bemoeien. Formeel betekent dat je alle gewenste waarborgen zeker stelt. Naar aanleiding van een eerdere bijdrage noemde ik dat “Legitimation durch Verfahren”. Je hebt dan een soort checklist om na te lopen, zowel voor abortus als voor euthanasie. Is aan de checklist voldaan (formeel: alle vinkjes staan), dan is het goed. Niemand van buiten toetst verder nog iets inhoudelijk. Want … niemand weet het beter!
Abortus uit het strafrecht
Het onderwerp heeft een lange voorgeschiedenis. Het is nu weer actueel door het initiatiefwetsvoorstel van Tweede Kamerlid Lisa Vliegenthart (PRO). In mei 2023 debatteerde de Tweede Kamer al eens over een burgerinitiatief van BNNVARA en het Humanistisch Verbond, dat opriep abortus uit het strafrecht te halen. Toen waren onder meer VVD, CDA, CU en SGP tegen. D66, GroenLinks, PvdA, SP, de Partij voor de Dieren en Volt steunden het idee destijds wel.
GroenLinks-Kamerlid Ellemeet werkte dat in 2023 uit tot een eigen initiatiefwet en bracht die in consultatie, zodat iedereen op haar voorstel kon reageren. Ellemeet vertrok na de verkiezingen van 2023 uit de Tweede Kamer. Vliegenthart neemt de wet nu over namens PRO (AD, 28 september 2026). De Memorie van Toelichting begint als volgt:
Abortus provocatus (hierna: abortus) is een medische behandeling. Zij wordt uitgevoerd door zorgverleners, volgens professionele standaarden, en vraagt om goede informatie, toestemming van de zwangere vrouw en passende nazorg. De zwangere vrouw moet daarbij vrij kunnen beslissen. Juist omdat het gaat om een persoonlijke beslissing en een medische behandeling. Wie voor abortus kiest, moet kunnen rekenen op toegankelijke, veilige en zorgvuldige zorg. De wet moet die kwaliteit waarborgen binnen zorgwetgeving, zoals dat ook bij andere medische behandelingen gebeurt, en recht doen aan de persoonlijke aard van de beslissing.
Met dit wetsvoorstel wordt het wettelijk kader rondom abortus uit 1984 gemoderniseerd. Artikel 296, waarin abortus strafbaar is gesteld tenzij de behandeling is verricht door een arts in een ziekenhuis of kliniek waarin zodanige behandeling volgens de Wet afbreking zwangerschap mag worden uitgevoerd, wordt geschrapt uit het Wetboek van Strafrecht. De zorgvuldigheidseisen uit de Wet afbreking zwangerschap (Wafz) worden ondergebracht in de Wet kwaliteit, klachten, geschillen zorg (Wkkgz). Hierdoor is abortus niet langer een strafbare gedraging. Het uitgangspunt van de wetgeving over de afbreking van zwangerschappen wordt dat abortus zorg is. De wettelijke waarborgen voor zorgvuldigheid en kwaliteit blijven in stand. Zo sluit het wettelijke kader aan bij de aard van de behandeling: abortus is zorg.
In de volgende paragraaf gaat de MvT uitvoerig in op de historische ontwikkeling van het strafrechtelijk wettelijk kader rondom abortus: een mooie plaatsbepaling (MvT, blz. 2-5). Daarna volgen beschouwingen over “Beoogde nut en noodzaak abortus in het strafrecht”, met ook aandacht voor de regelingen in andere landen (par. 3). Daaruit:
“Uit de internationale context kunnen drie conclusies worden getrokken. Ten eerste laat het zien dat het vervallen van de strafrechtelijke bepalingen niet leidt tot een hoger abortuscijfer. Een strafrechtsartikel met betrekking tot abortus bevordert de bescherming van de vrucht niet. Ten tweede kan geconstateerd worden dat de zorg in Zweden en Canada van hoog niveau is. Dus ook voor bescherming van de vrouw, door middel van goede en zorgvuldige zorg, is een apart strafrechtsartikel niet nodig. Ook zonder het strafrecht is de medische zorg in deze landen van hoog niveau. Ten aanzien van de belangrijkste doelen van abortus in het strafrecht, namelijk de bescherming van de vrouw en het onderstrepen van het belang van de beschermwaardigheid van de vrucht, kan worden geconcludeerd dat artikel 296 Sr nut noch noodzaak kent. Ten derde maakt de internationale context duidelijk dat de toegang tot abortuszorg ook grondwettelijk beschermd kan worden.”
Paragraaf 4 gaat over de noodzaak om het strafrecht aan te passen, paragraaf 5 geeft de hoofdlijnen van het wetsvoorstel en paragraaf 6 de juridische aspecten, gevolgd door de verhouding tot hoger recht (par. 7). Paragraaf 8 gaat over de BES-eilanden, paragraaf 9 over de financiële gevolgen en paragraaf 10 over toetsing, consultatie en verwerkte adviezen. Daarna volgt een artikelsgewijze toelichting.
De hele Memorie van Toelichting leest als een wetenschappelijk artikel: breed opgezet en met tal van noten met verwijzingen. Ik heb wel eens minder gezien. Zie hieronder onder Bronnen.
Euthanasie uit het strafrecht
Het burgerinitiatief van de Stichting Levenseinderegie gaat wel wat verder dan “alleen maar” uit het strafrecht. Maar “uit het strafrecht” hoort er wel bij, en is ook hier in zekere zin een metafoor voor regie in eigen hand. Euthanasie is ook zorg. Ook hier ligt een eerder wetsvoorstel. Ook hier is er een geschiedenis vanuit het katholieke geloof. Ook hier bestaat een medisch georiënteerde vereniging, de NVVE. In mijn inleiding gaf ik aan dat er parallellen zijn in denkrichting waar het euthanasie en abortus betreft. Op euthanasie ben ik ingegaan in mijn eerdere bijdrage aan dit Journaal van 5 november 2024. Daar verwijs ik hier naar; zie onder Bronnen.
Tot slot en ter nuancering
Kent “eigen levensregie” ook grenzen? Dat is een ethische vraag. Bij abortus noemen we “het ongeboren leven” “leven”. Biologisch is dat ongetwijfeld juist. Maar verder? En bij euthanasie zien we ook een grens: de eigen beschikkingsmacht. Die ontbreekt bij een ongeboren mens, en bij een mens die haar kwijt is geraakt. Dan komt dus “de ander” in beeld: de vrouw die een vrucht draagt, de mens die heeft vastgelegd dat … De vraag is wat dan zwaarder weegt. Zeker een ethische vraag, die ook los van welk religieus standpunt dan ook te beantwoorden is. Voor zowel abortus als euthanasie gelden tal van zorgvuldigheidsregels. Die blijven bestaan: Legitimation durch Verfahren. Maar met strafrecht heeft dat weinig te maken. “Uit het strafrecht” betekent natuurlijk niet “willekeur” of “onmenselijk”. Integendeel. Maar in het strafrecht hebben beide vormen van levensregie niets te zoeken.
Bronnen
Wetsvoorstel Wet abortus is zorg
Burgerinitiatief «Abortus is geen misdaad» https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-36326-6.html
Waar een laatste wil is, ... ofwel …naar een “Legitimation durch Verfahren” https://www.iustitiascripta.com/post/waar-een-laatste-wil-is-ofwel-naar-een-legitimation-durch-verfahren